Đi từ Thành phố Đà Nẵng theo quốc lộ 1 về phía Nam khoảng 30km đến địa phận xã Điện An - huyện Điện Bàn - tỉnh Quảng Nam ta sẽ gặp tháp Bằng An có nhiều đặc điểm khác biệt so với các tháp Chămpa khác như: dạng mặt bằng bát giác, cấu trúc mái hình chóp, không có các cột ốp tường, không có cửa giả và rất ít hoa văn. Đây là ngôi tháp duy nhất còn lại ở giữa cánh đồng ven sông Vĩnh Điện, nơi mà xưa kia từng có cả một quần thể di tích kiến trúc cổ Chămpa như đền tháp, thành luỹ… đã được nhắc đến trong sử sách.
Ngay từ đầu thế kỷ XX, H. Parmentier đã khảo sát và đánh giá tương đối đầy đủ về tháp Bằng An. Theo tài liệu vẽ ghi kiến trúc của H. Parmentier thì tổng thể Bằng An gồm ba ngôi tháp. Bên cạnh ngôi tháp mặt bằng bát giác còn hai tháp nhỏ mặt bằng hình vuông nằm về phía Đông Bắc và Tây Nam.
Ngày nay, trong khuôn viên khu tháp rộng khoảng 4000m2 chỉ còn duy nhất ngôi tháp mặt bằng hình bát giác. Những dấu tích kiến trúc theo bản vẽ của H. Parmentier cho thấy tháp Bằng An trong lịch sử kiến trúc Chămpa vừa có tính kế thừa cấu trúc tổng thể gồm ba tháp song song quy mô chênh lệch nhau không đáng kể, vừa có cấu trúc tổng thể dạng một tháp trung tâm thờ thần Siva lớn hơn hẳn các tháp phụ xung quanh.
Cấu trúc tháp Bằng An được chia làm hai phần: Tiền sảnh và Điện thờ. Tiền sảnh là một khối hình vuông. Ngoài cửa chính hướng Đông dẫn vào Điện thờ còn có hai cửa sổ ở các mặt tường Nam - Bắc (trước đây là hai cửa đi nhỏ đã bị thay đổi do đợt trùng tu tháp năm 1940). Phần đế của Tiền sảnh cao 3m loe rộng hơn bằng các đường giật của khối xây, kết thúc bằng những đường gờ chạy ngang xung quanh. Phần thân Tiền sảnh gồm những góc tường thẳng đứng, các khối viền cửa làm cho lòng Tiền sảnh có dạng chữ Thập. Phía trên phần thân như một đài hoa được tạo bởi các đường giật của khối xây loe rộng ra bốn phía. Mái Tiền sảnh là một khối chóp bốn mặt cong thu dần về phía đỉnh.
Toàn bộ Tiền sảnh còn lại đến nay khá nguyên vẹn, tuy rằng phần đỉnh đã sạt lở và mất các chi tiết trang trí ở các cạnh.
Sau Tiền sảnh là không gian nối tiếp có mái vòm hai phương. Nó chỉ như sự kéo dài cửa hướng Tây của Tiền sảnh. Và, ở những khu tháp Chămpa muộn hơn gian nối tiếp này ngày càng phát triển để trở thành Tiền sảnh thực sự.
Sau không gian nối tiếp là Điện thờ. Mọi ấn tượng của Bằng An được tập trung ở đây. Khác hẳn với các dạng thường gặp ở những tháp Chămpa khác, Điện thờ của tháp Bằng An có mặt bằng bát giác, không có các yếu tố trang trí đặc trưng như: cột ốp, cửa giả, hoa văn. Nhìn từ xa, Điện thờ của Bằng An được thấy ba phần rõ rệt: đế, thân bát giác và mái hình chóp tạo bởi tám mặt cong thu dần về phía đỉnh. Tỷ lệ và hình dáng của Điện thờ như một khối Linga khổng lồ cao gần 21m, còn mặt bằng của toàn bộ tháp lại gợi lên hình ảnh Yoni. Có thể coi Bằng An chính là một tác phẩm điêu khắc bằng gạch lớn nhất trong lịch sử điêu khắc Chămpa thể hiện bộ ngẫu tượng sinh thực khí Linga - Yoni.
Dựa vào các kết quả khảo sát gần đây nhất(1) và dựa vào sự giả định của H. Parmentier(2), có thể thiết lập được một số tỷ lệ giữa các thành phần kiến trúc tháp Bằng An. Trong đó đáng lưu ý tỷ lệ giữa diện tích Tiền sảnh và diện tích Điện thờ (1/5), tỷ lệ giữa chiều cao Tiền sảnh và chiều cao Điện thờ (1/2) cho thấy Bằng An là dạng tháp không quá cao nhưng Tiền sảnh lại rất phát triển, nên có thể coi Tiền sảnh giữ cả vai trò Cổng tháp. Tỷ lệ giữa chiều cao mái trên tổng chiều cao tháp là 1/2 cho thấy độ vươn cao của tháp chủ yếu phụ thuộc vào độ vươn cao của phần mái do ưu điểm của cấu trúc mái dạng vòm cuốn giả. Kỹ thuật xây vòm giả hai phương và vòm không gian bằng cách xây giật gạch như đã dùng ở Bằng An tạo cho tháp có được chiều cao, vẻ đẹp và sự bền vững. Ngoài ra, sự bền vững của Bằng An còn phụ thuộc vào các thủ pháp kiến trúc sử dụng ở thân tháp. Thân tháp hình bát giác gần với tiết diện chịu lực tốt nhất - trụ tròn. Sau nhiều lần thực hiện khảo sát và vẽ ghi ở Bằng An chúng tôi nhận thấy, các mặt tường thân tháp không phải là một mặt phẳng như đã được thể hiện trên bản vẽ của H. Parmentier mà thực tế đó là những mảng cầu bán kính lớn cắt nhau tạo thành những giao tuyến cong đều, hơi phình ra ở giữa. Đặc điểm này giúp cho ngôi tháp tạo được hiệu quả thẩm mỹ, nó biểu hiện sinh động và chân thực hơn hình tượng Linga, đồng thời cũng giúp cho ngôi tháp có khả năng chịu lực cao hơn. Có thể nói, những ưu điểm về kỹ thuật của Bằng An tập trung chủ yếu ở khối Điện thờ mặt bằng bát giác.
Nhìn rộng ra khu vực lân cận, dạng mặt bằng bát giác cũng đã từng xuất hiện từ thế kỷ VII trong tổng thể kiến trúc Sambaur Prei-Kuk của nước Chân Lạp. Sambaur Prei-Kuk cũng là tên một phong cách và là tổng thể kiến trúc đẹp nhất của nghệ thuật Khmer thời kỳ Tiền AngKor(3). Các kết quả nghiên cứu so sánh cho thấy kiến trúc Bằng An có nhiều đặc điểm kế thừa được từ kiến trúc Sambaur Prei-Kuk nhưng phát triển ở mức cao hơn.
Về tổng thể, Sambaur Prei-Kuk gồm nhiều tháp phụ (mặt bằng bát giác) vây quanh một ngôi tháp trung tâm. Đến Bằng An, dạng bố cục này được kế thừa nhưng chỉ có ngôi tháp trung tâm mặt bằng bát giác. Các trang trí chủ yếu trên các tháp Sambaur Prei-Kuk là những gờ chỉ ngang thì ở Bằng An chỉ còn được sử dụng rất ít ở những vị trí phân tầng. Các thành phần kiến trúc cho thấy sự tương đương về tỷ lệ chiều cao, nhưng khối tích của Bằng An lớn hơn mô phỏng rõ hơn hình dáng Linga. Tỷ lệ của Bằng An cũng khiến cho tháp đẹp và uy linh hơn hẳn các tháp Sambaur Prei-Kuk. Cấu trúc mái dạng vòm không gian của các tháp cũng có những điểm tương đồng. Nhưng các mặt cong của mái tháp Bằng An so với bốn tầng mái của các tháp Sambaur Prei-Kuk có độ bền vững cao hơn, duyên dáng hơn và thực hơn khi coi nó là biểu tượng của Linga. So sánh tháp Bằng An với các tháp Sambaur Prei-Kuk có thể thấy Bằng An có sự ảnh hưởng của kiến trúc Khmer thời kỳ Tiền AngKor. Nhưng các thủ pháp kiến trúc ở Bằng An tinh tế hơn nhờ việc kết hợp các trang trí vòm cửa Chămpa truyền thống và các ưu điểm của kỹ thuật xây dựng.
Như chúng ta đã biết, kỹ thuật xây dựng và chế tác vật liệu của người Chăm cổ đã đạt đến mức hoàn hảo. Tất cả các công trình kiến trúc Chămpa đã xây dựng trong suốt mười thế kỷ đều cho thấy những điểm đặc biệt của kỹ thuật xây dựng. Đó như một đặc điểm xuyên suốt. Nhưng những gì thấy được ở Bằng An chứng tỏ rằng, Bằng An chính là một trong những đỉnh cao của kỹ thuật xây dựng tháp Chămpa
Qua kết quả của đề tài: Nghiên cứu kỹ thuật xây dựng tháp Chăm phục vụ trùng tu và phát huy giá trị di tích chúng ta còn có thể sáng tỏ hơn nữa về kỹ thuật xây dựng tháp Chăm. Dưới góc độ kiến trúc và khảo cổ học, theo bước chân các thế hệ đi trước, chúng ta sẽ còn tìm được nhiều hơn nữa những di vật của nền văn hoá Chămpa.
ở Bằng An người ta cũng đã tìm thấy tấm bia có niên đại cuối thế kỷ IX - đầu thế kỷ X mang nội dung tôn kính sức mạnh vĩ đại của Thần Siva. Vì tấm bia đã được tìm thấy trong khu vực tháp Bằng An nên các nhà nghiên cứu lấy luôn tên tháp để đặt tên cho bia. Theo nội dung văn bia có thể cho rằng bia Bằng An là dạng bia Hậu thần được làm sau khi xây dựng tháp.
Tuy vậy, về niên đại của tháp Bằng An vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau. Đầu Thế kỷ XX, H.Parmentier cho rằng niên đại của tháp chính là niên đại của tấm bia. Còn P.Stern thì xếp Bằng An vào phong cách chuyển tiếp giữa phong cách Mỹ Sơn A1 và phong cách Bình Định (niên đại từ đầu thế kỷ XI đến giữa thế kỷ XII). Nhưng chính P.Stern cũng đã thừa nhận tháp Bằng An rất khó xác định niên đại bằng phong cách học. Gần đây, Trần Kỳ Phương định niên đại thế kỷ XII và xếp Bằng An vào phong cách Bình Định. Còn Ngô Văn Doanh, sau nhiều lần điều tra điền dã và nghiên cứu bia ký, thì cho rằng niên đại của Bằng An là cuối thế kỷ IX - đầu thế kỷ X(4).
Sau khi khảo sát, so sánh về phong cách và kỹ thuật xây dựng, về tỷ lệ kiến trúc, chúng tôi nhận thấy Bằng An có những đặc điểm sau:
- Thứ nhất, những đặc điểm bố cục tổng thể ở Bằng An bắt đầu xuất hiện những yếu tố mới mà về sau sẽ trở thành những yếu tổ chủ đạo của lối bố cục đền núi dạng một tháp trung tâm thờ Siva nằm giữa các tháp phụ. Nghiên cứu những khu tháp có niên đại từ thế kỷ XI trở về sau như Bánh ít, Pô Klaung Garai thấy rằng phần Tiền sảnh của tháp trung tâm là một khối chữ nhật hoàn chỉnh có mái cong và không có cửa bên. Cấu trúc mặt bằng tháp Cổng và chi tiết mở cửa bên tháp Nhà của các khu tháp trên giống với cấu trúc Tiền sảnh của tháp Bằng An. Có thể cho rằng, thành phần kiến trúc phía trước Điện thờ của tháp Bằng An vừa là Tiền sảnh vừa là Cổng tháp. Và như vậy, các khu tháp sau thế kỷ XI có sự tiến hoá, kế thừa từ Bằng An ở nhiều đặc điểm như: phần nối giữa Tiền sảnh và Điện thờ như ở tháp Bằng An về sau phát triển hoàn chỉnh thành Tiền sảnh, cấu trúc Tiền sảnh như của tháp Bằng An tách hẳn ra thành tháp Cổng.
- Thứ hai, về tỷ lệ giữa các thành phần kiến trúc có sự biến đổi theo thời gian. Tỷ lệ giữa chiều cao và chiều rộng thân ở các Tháp Hoà Lai (Bắc) - Bằng An - Khương Mỹ (Nam) - Trung tâm Bánh ít - Phước Lộc lần lượt là : 0,92 - 0,95 - 0,98 - 1,0 - 1,15(5). Tỷ lệ này cho thấy Tháp Bằng An ở vào nửa đầu của giai đoạn kiến trúc Chămpa phát triển rực rỡ nhất (từ thế kỷ IX đến thế kỷ XIII). Mặt khác, sự biến đổi của dáng vòm cửa các tháp Chămpa cũng cho nhiều thông tin về niên đại. Vòm cửa các tháp Chămpa trước thế kỷ X có dáng góc tù (như hình chữ U ngược), sang đến Bằng An và các tháp thuộc phong cách Mỹ Sơn A1 (thế kỷ X) thì vòm cửa bắt đầu có xu hướng nhọn dần và sẽ vút hẳn lên thành hình mũi giáo rõ nét trên các tháp sau thế kỷ X.
- Thứ ba, cấu trúc tháp Bằng An tập trung nhiều ưu điểm của kỹ thuật xây dựng. Thân tháp Bằng An là dạng lăng trụ bát giác được cấu tạo bởi những mặt cầu bán kính lớn có khả năng chịu lực tốt. Trong khi đó, thân các tháp Chămpa khác là khối chữ Thập dựng đứng chịu nhiều lực tác động khác nhau thường xuất hiện nhiều vết nứt dọc thân ở những vị trí tiếp giáp giữa cửa tháp (cả cửa giả) và thân tháp. Mái tháp Bằng An là những mảng cầu trơn nhẵn dạng nửa vòm giảm tối đa áp lực gió. Độ vươn cao của phần mái quyết định chiều cao toàn bộ tháp. Cấu trúc lớp trong của mái tháp Bằng An là dạng vòm giả không gian chính là kinh nghiệm quý giá đối với sự phát triển chiều cao của các tháp Chămpa sau thế kỷ X.
- Thứ tư, những ảnh hưởng từ kiến trúc Khmer thời kỳ Tiền AngKor (Sambaur Prei - Kuk) đến Bằng An cho thấy sự tương đồng về tín ngưỡng giữa Chân Lạp và Chămpa ở giai đoạn đầu tiếp thu và phát triển tư tưởng ấn Độ giáo.
Như vậy, có thể cho rằng, niên đại của Bằng An là cuối thế kỷ IX - đầu thế kỷ X.
Từ những phân tích về đặc điểm kiến trúc cũng như những nhận định về niên đại vừa nêu có thể thấy tháp Bằng An có nhiều giá trị về lịch sử - văn hoá, kiến trúc - điêu khắc và kỹ thuật xây dựng. Vì vậy ngôi tháp cần được quan tâm nghiên cứu bảo vệ và phát huy giá trị. Chúng tôi cho rằng, tháp Bằng An cũng như các tháp Chămpa khác cần phải được trùng tu để trả lại hình dáng ban đầu. Có thể trùng tu phục hồi một số thành phần kiến trúc theo những tài liệu xác thực liên quan như: tài liệu lịch sử, bản vẽ ghi kiến trúc của H.Parmentier, các kết quả khảo cổ học Cũng có thể phục hồi chức năng nào đó để phát huy giá trị của ngôi tháp trong cuộc sống xã hội hôm nay.
Chú thích:
1,5. Trần Bá Việt, Dự thảo báo cáo đề tài: “Nghiên cứu kỹ thuật xây dựng tháp Chàm phục vụ trùng tu và phát huy giá trị di tích”, Viện Khoa học công nghệ Xây dựng - Bộ Xây dựng, Hà nội 2001.
2. H. Parmentier, Inventaire Descriptif des Monuments Cams de L’Annam, Paris 1909 & 1918.
3. Norodom Ranariddh, Sambaur Prei-Kuk _ Monuments D’iVanavarma (615-628), Michel Tranet 1997.
4. Ngô Văn Doanh, Tháp cổ Chămpa - Huyền thoại và sự thật, Nhà xuất bản Văn hoá - Thông Tin, Hà nội 1994.
(*) Đã gửi Tạp chí Người Xây dựng số 5/2002; Thông tin Di sản di tích Quảng Nam số 17/2006.
ThS. KTS Nguyễn Minh Khang
TS. Trần Bá Việt |